h1

9. Wielka Brytania

POŁOŻENIE,PODZIAŁ,TERYTORIA,PRZYNALEŻNOŚĆ:

Unitarne państwo wyspiarskie położone w Europie Zachodniej. W skład  Zjednoczonego Królestwa wchodzą: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia.  Guerensey, Jersey i Wyspa Man, posiadają odrębny status dependencji Korony brytyjskiej.

  Terytoriami zależnymi od Zjednoczonego Królestwa są: Gibraltar, Anguilla,Bermudy, Brytyjskie Wyspy Dziewicze,

Falklandy, Georgia Południowa i Sandwich Południowy, Kajmany, Montserrat,Turks i Caicos, Św. Helena,

Brytyjskie Terytorium Oceanu Indyjskiego i Pitcairn.

  Zjednoczone Królestwo jest również członkiem-założycielem Wspólnoty Narodów zrzeszającej

byłe kolonie, dominia i inne posiadłości brytyjskie, wchodzi także w skład G8

(to koalicja najbardziej wpływowych państw świata. W skład grupy wchodzą:

Wielka Brytania, Francja, Niemcy, Włochy, Japonia i Stany Zjednoczone (G6, 1975), Kanada (G7, 1976) i Rosja (1998).

  Należy do Rady Bezpieczeństwa ONZ, w której posiada prawo veta.

Zjednoczone Królestwo to jedno z głównych mocarstw obecnych czasów. Jej siły zbrojne stacjonują w 80 krajach świata

(największe stałe garnizony są w Niemczech, na Cyprze,na Falklandach, w Gibraltarze i w Kanadzie).

Zjednoczone Królestwo posiada również ok. 200 głowic atomowych. Kraj ten jest również zaliczany

do najbardziej wpływowych w Unii Europejskiej.

Chronologiczny zarys rozwoju brytyjskiej polityki społecznej

Ustawa o ubogich (The Old Poor Law)  z przełomu lat 1598/1601 wprowadzona przez Królowe Elżbietę dla Anglii i Walii zapewniała:

- minimalną stopę życiową najuboższych

- utworzenie instytucji nadzorcy zasiłków na rzecz ubogich

- przygotowanie ubogich do pracy

 

         Parafia była podstawową jednostką administracji organizacji opieki społecznej. Niestety nie było żadnego głównego mechanizmu, dzięki któremu Prawo ubogich mogłoby być kontrolowane, przez co było ono niejednoznaczne w różnych częściach Wielkiej Brytanii, co doprowadziło do licznych nieporozumień.

 

         Zasady osadnictwa gminnego w szczególny sposób powiązane są z ideą feudalną. Ludzie byli związani z określoną lokacją. Jeśli próbowali czerpać zasiłek spoza gminy na terenie, której się urodzili, mogli zostać z niej wygnani. Oznaczało to, że ich starania o zasiłek zostały odrzucone lub po prostu ludzie ci zostali zmuszeni do zamieszkania w innej gminie.

 

1586  -  w Szkocji ludzie ubodzy zostają oznaczeni znakiem miasta

1662  -  Ustawa zasiłku dla najuboższych wprowadza prawo osadnictwa     

               i wygnania

1795 -  żebracy i nędzarze zostali usuwani tylko wtedy, gdy zamieszkiwali

              inną gminę niż tę, w której się urodzili

Zgodnie z ustawą z 1601 roku przewidziano pracę dla najuboższych. Rozróżniono żebraków na zdolnych do pracy i niezdolnych do pracy z powodu wieku lub kalectwa. Zdolni do pracy włóczędzy mieli być zmuszeni do pracy a za starców i kaleki odpowiadały władze lokalne. Żebranie zdolnych do pracy było zabronione. Ustawa ta nie poruszała wprawdzie tematyki zakwaterowania dla ubogich, ale w 1631 roku doszło do powstania pierwszego tego typu obozu w Abingdon.  W 1697 roku obóz pracy w Bristolu został ustanowiony przez ustawę parlamentarną.  Do 1777 roku w Anglii i Walii było już ok. 2000 domów pracy.

 

       1672 – w Szkocji powstała ustawa wprowadzająca pierwszy poprawczak

       1723 – na mocy ustawy Knatchbull’a  angielskie i walijskie gminy mogą budować obozy pracy

                    bez wprowadzania ustaw parlamentarnych

       1740 – ustanowienie obozu pracy w Edynburgu.  Po krótkim czasie zamknięto      

                    większość szkockich obozów pracy

       1782 – Gilbert w swojej ustawie (Gilbert’s Act) stwierdza, że obozy pracy powinny stać się       przytułkami. Zwolniono tylko tych, którzy nie byli zdolni do ciężkiej pracy. To pozwoliło gminom na uformowanie się tzw. Poor Law Unions wprowadzających przytułki jako miejsce schronu najuboższych.

 

Benefity

       Pomysł, że ludzie potrzebujący mogą otrzymywać zasiłek jako środek pieniężny narodził się w XVIII wieku w tzw. Poor Law.

 

       1774 – zasiłek pieniężny staje się dostępny w Glasgow.

       Ustawa Gilbert’a z 1782 r. również przewiduje zasiłki pieniężne. Fakt ten miał duży wpływ na powstanie Ustawy 1795 roku.

 

       1795 – System Speenhamland. Kodeks dotyczący zasiłków został sporządzony przez sędziów w Speenhamland, Berkshire. Postanowiono pomagać robotnikom z niskimi zarobkami a wysokość świadczeń uzależniono od ceny chleba i liczby dzieci. Nad całym systemem miała czuwać Tajna Rada, której raporty przesyłali sędziowie pokoju. Sędziowie pokoju sprawdzali działalność nadzorców ubogich. Z upływem czasu zaczęło pojawiać się niezadowolenie ze starego systemu spowodowane ciągłym wzrostem podatków na ubogich, dochodziło też do buntów samych ubogich i ataków na domy pracy.

Ustawy ubogich z 1834 roku

Zmiany związane z rewolucją przemysłową doprowadziły do rozwoju miast, szybkiego wzrostu demograficznego oraz do pierwszych doświadczeń z nowoczesną odmianą bezrobocia i cyklem handlu. Wszystkie te czynniki spowodowały zwiększenie się liczby ubogich.  Reformy skupiały się na 3 głównych doktrynach:

doktryna Malthus’a

       Był to ekonomista angielski, duchowny anglikański, który prowadził badania z pogranicza ekonomii i socjologii. Zajmował się teorią ludności oraz problemami płac i pieniądza. W 1805 roku został pierwszym w Anglii profesorem ekonomii politycznej. Malthus zwrócił uwagę na korelacje zachodzące pomiędzy przyrostem ludności, a poziomem zamożności społeczeństwa, upatrując we wzroście demograficznym zagrożenie, prowadzące nieuchronnie do klęski głodu oraz nędzy. Uznawany był za przeciwnika socjalizmu (równość spowoduje jeszcze większy przyrost naturalny, prowadząc do klęski głodu). Przeciwstawiał się też wszelkiej pomocy materialnej na rzecz ubogich warstw społecznych w Anglii. Zasługą Malthusa było podkreślenie roli czynnika demograficznego w procesie rozwoju społeczno-gospodarczego.

       W 1798 opublikował anonimowo traktat ‘Prawo ludności’, w którym sformułował tzw. prawo ludności, mówiące, że przyrost ludności rośnie w postępie geometrycznym, natomiast przyrost środków utrzymania rośnie tylko w postępie arytmetycznym, co jest przyczyną nędzy mas. Nie dostrzegając innych źródeł nędzy, uważał, że środkiem zaradczym są różne zjawiska mające wpływ na ograniczenie liczby ludności, w tym przede wszystkim wojny, klęski żywiołowe, głód i zarazy oraz wstrzemięźliwość seksualna (moralna) i późne zawieranie małżeństw.

      Teoria zawarta przez T. R. Malthusa w Prawie ludności, zwana jest maltuzjanizmem.

doktryna Ricardo

       Był to ekonomista angielski zaliczany do grona klasyków ekonomii. Ricardo wierzył, że w długim okresie, ceny odzwierciedlają koszty produkcji i tym samym są cenami naturalnymi. Naturalna cena produkcji to w praktyce koszt pracy wynikający z zatrudnienia robotników. Jeżeli płace odpowiadają naturalnej cenie pracy, to oznacza to, że są one utrzymywane na najniższym możliwym poziomie tj. poziomie, który pozwala tymże robotnikom przetrwać i minimalnie egzystować. W swoich rozważaniach za owo minimum obiera pewne minimum socjalne – zależne nie tylko od biologicznych determinant przetrwania, ale także od otoczki kulturowej w danym społeczeństwie. Jednakże dobra sytuacja gospodarcza może spowodować, że płace wzrosną wyraźnie ponad poziomem minimalnej egzystencji robotników. Wtedy to, w ramach redukcji kosztów producenci zwalniają niektórych pracowników i ci stają się bezrobotnymi. Chcąc być ponownie zatrudnionymi, muszą ubiegać się o niższą płacę. Ponadto uważał, że swój nędzny los odpowiedzialni są sami robotnicy, którzy powinni regulować swój przyrost naturalny. Ricardo opowiadał się przeciwko wszelkiej pomocy socjalnej dla najuboższych, która według niego, powoduje pogorszenie losu robotników, ponieważ wpływa na zwiększenie ich liczby, a tym samym wzrost podaży rąk do pracy, co prowadzi w konsekwencji do obniżenia płacy roboczej. Mamy tu wyraźne nawiązanie do Teorii ludności Thomasa Roberta Malthusa.

doktryna Bentham’a

       Był to angielski prawnik, filozof i ekonomista. Reformator instytucji prawnych i społecznych, prekursor pozytywizmu prawniczego. Jeden z głównych przedstawicieli liberalizmu. Jeden z autorów filozoficznej koncepcji utylitaryzmu. W ekonomii zwolennik wolnego rynku. Twierdził, że celem człowieka jest unikanie bólu i dążenie do przyjemności, człowiek zaspokaja swe przyjemności, więc społeczeństwo też powinno. Należy dążyć do szczęścia. Celem zaś państwa i prawa jest dawanie ogólnego szczęścia. Demokracja to dobry ustrój, a on sam był radykałem i chciał likwidacji monarchii i izby lordów. Był twórcą utylitaryzmu. Bentham tak jak Thomas Hobbes uznawał wolę suwerena za źródło prawa. Obywatele porównywali korzyści i niekorzyści z tytułu podporządkowania się władzy. Byli jej posłuszni, ponieważ oceniali przykrości z podporządkowania jako mniejsze niż przykrości skutków ich nieposłuszeństwa. W duchu pozytywizmu prawniczego twierdził, że zasady współżycia ludzi powinny zostać ujęte w ramy stałego i znanego wszystkim prawa, co umożliwiłoby dokonanie racjonalnej kalkulacji pozwalającej uniknąć przykrości wynikających z przekroczenia prawa.

 

Zabezpieczenie społeczne

        Narodowym Systemem Ubezpieczeń Społecznych kieruje Departament Bezpieczeństwa Społecznego za pomocą 500 biur lokalnych. Sprawami bezrobocia zajmuje się Departament Zatrudnienia. Systemem zabezpieczenia społecznego są objęci wszyscy zatrudnieni od 16. roku życia do osiągnięcia wieku emerytalnego, który dla kobiet wynosi 60 lat, dla mężczyzn zaś — 65. Składki ubezpieczeniowe od 1975 stanowią określony procent wynagrodzenia i płacą je zarówno pracobiorcy, jak i pracodawcy tworząc Narodowy Fundusz Ubezpieczeń. Z Funduszu tego są wypłacane emerytury, odszkodowania z tytułu utraty pracy (nie zawinionej przez zatrudnionego), zasiłki dla bezrobotnych, zasiłki macierzyńskie, zasiłki chorobowe, renty wdowie, wolne od podatku zasiłki na dzieci (do 16. roku życia i do 19. roku, jeśli dziecko się uczy), także zasiłki z tytułu wypadku przy pracy oraz śmierci. Zasiłki otrzymują również rodzice samotnie wychowujący dzieci (na pierwsze lub jedyne dziecko). Narodowy Fundusz Ubezpieczeń wypłaca również renty inwalidzkie i zasiłki dla osób opiekujących się niepełnosprawnymi. Dodatkową formą pomocy państwa dla najuboższych jest dofinansowywanie opłat za czynsz, energię elektryczną i opłata za roczny abonament telewizyjny, wynosząca 80 funtów (The Housing Benefit Scheme). W 1977 r. znowelizowano ustawę o bezdomnych (The Housing Act) i statutowo zobligowano władze lokalne do zapewnienia mieszkań najuboższym bezdomnym rodzinom. W 1998 r. wprowadzono nowy system zasiłków na pierwsze lub jedyne dziecko, dla rodzin żyjących na granicy lub poniżej poziomu minimum socjalnego, w których pracuje przynajmniej jedno z rodziców. Od 1999 obowiązuje minimalna stawka wynagrodzenia, waloryzowana w zależności od poziomu wzrostu kosztów utrzymania. Nakłady państwa w 2002 r. na zabezpieczenie społeczne stanowiły 39,9% wydatków budżetowych.

Zasiłki w Wielkiej Brytanii

Każdy przebywający w Anglii legalnie, tzn. pracujący (zarejestrowany w Home Office, posiadajacy NIN, płacący podatki), osoby samozatrudnione (self-employement) a także pracujący legalnie przez okres dłuższy niż 12 miesięcy i utracący pracę, może starać się miedzy innymi o Child Benefit i Working Tax Credit.

      Osobom pracującym mniej niż 16 godzin tygodniowo (w przypadku par – 30 godzin tygodniowo, przy czym jedna z osób nie może pracować więcej niż 24 godziny tygodniowo) przysługują Income Support lub Jobseeker’s Allowance.

     Nie przysługuje nic osobom, które:
a) pracowały krócej niż 12 miesięcy, straciły pracę i nie znalazły     

          nowej w ciągu 30 dni,
b) pracują nielegalnie,

c) nie pracują wcale.

Child Benefit

       Child Benefit przyznawany jest osobie dorosłej, pod której opieką znajduje się dziecko lub dzieci, do 16 roku życia dziecka (lub dłużej, jeśli kontynuuje np. pełnowymiarową edukację). Wysokość Child Benefit nie jest zależna od zarobków i oszczędności opiekuna – wynosi 16,50 funta na tydzień na pierwsze dziecko i 11,05 funta na tydzień na każde kolejne dziecko.

       Warunkiem uzyskania Child Benefit jest to, by dziecko i osoba ubiegająca się przebywały na terenie Wielkiej Brytanii i spełniała warunki związane z legalnym zatrudnieniem i pobytem w Anglii.

Working Tax Credit

Working Tax Credit  przyznawany jest na podstawie zeznań podatkowych osoby pracującej legalnie na terenie Wielkiej Brytanii. Jego wysokość zależy od zarobków osoby (pary) ubiegającej się o Tax Credits, od ilości dzieci, od kosztów ponoszonych na opiekę/edukację dziecka.

Opieka zdrowotna

Wprowadzenie w 1948 r. ustawy o Narodowej Służbie Zdrowia (National Health Service, NHS) zastąpiło dotychczasowe cząstkowe rozwiązania tego problemu. NHS podlega sekretarzowi stanu ds. zdrowia, odpowiedzialnemu przed parlamentem. Opieka zdrowotna podlegająca NHS ma trójdzielną strukturę: podstawowa opieka medyczna, opieka szpitalna i Społeczna Służba Zdrowia (The Community Health Service). W zakres podstawowej opieki medycznej wchodzą opieka i porady lekarza domowego, bezpłatne dla wszystkich obywateli Wielkiej Brytanii. Opieka stomatologiczna i okulistyczna jest płatna, z wyjątkiem usług tego typu świadczonych dzieciom poniżej 16 roku życia oraz ludziom o bardzo niskich dochodach. Opieką szpitalną, która pochłania 2/3 budżetu NHS i jest bezpłatna, są objęci również wszyscy obywatele. Specjalistyczne konsultacje, usługi pielęgniarskie, leki, intensywna pomoc medyczna w szpitalach podległych NHS są także bezpłatne. W 1991 w Anglii i Walii NHS dysponowała 274,9 tys. łóżek szpitalnych (1 łóżko na 185 mieszkańców), a w Szkocji — 50,6 tys. (1 łóżko na 101 mieszkańców). Do Społecznej Służby Zdrowia należą 3 funkcje: profilaktyka zdrowia, utrzymywanie kontaktu z władzami lokalnymi w sprawach zdrowia publicznego, współpraca z lokalnymi służbami socjalnymi w sprawach zdrowia i opieki społecznej. Niezależnie od systemu NHS w Wielkiej Brytanii funkcjonuje prywatna służba zdrowia, zarówno w zakresie lecznictwa otwartego, jak i zamkniętego, finansowana z indywidualnych ubezpieczeń medycznych. Nakłady państwa w 2002 r. na ochronę zdrowia stanowiły 15,4% wydatków budżetowych.

Polityka oświatowa

Współczesny system szkolnictwa w Anglii i Walii funkcjonuje na podstawie ustawy (Education Act) z 1944 r. (jest to ustawa Butlera) oraz zreformowanej ustawy z 1988 r.(Education Reform Act). Oświata oraz nauka podlegają sekretarzowi stanu ds. edukacji, odpowiedzialnemu przed parlamentem oraz Departamentem Oświaty i Nauki. Zarządzanie szkołami podstawowymi (primary schools) i średnimi (grammar lub secondary schools), jak również zatrudnianie nauczycieli leży w gestii lokalnych władz oświat (Local Education Authorities, LEA).

          W Szkocji prawną podstawą systemu szkolnego jest Szkocki Akt Edukacyjny (Scottish Education Act) z 1945; za oświatę odpowiada sekretarz stanu ds. oświaty i Szkocki Departament Oświaty (Scottish Education Department), a szkołami zarządzają komitety oświatowe powoływane przez władze lokalne. Podstawą prawną północnoirlandzkiego  systemu szkolnego jest Akt Edukacyjny z 1947 (Education Act), stanowiący podobne zasady organizacyjne dla szkolnictwa jak w Anglii i Walii.

          W całej Wielkiej Brytanii obowiązkiem szkolnym są objęte dzieci w wieku 5–16 lat (do 1972 — do 15 lat). W szkołach państwowych kształcenie jest bezpłatne; cykl nauczania jest 3-stopniowy. Szkoły I stopnia (primary schools) obejmują 2 poziomy kształcenia: 2-letni wstępny (infant schools) i 4-letni elementarny (junior schools); szkoły II stopnia to: 5-letnie tzw. szkoły gramatyczne (grammar schools) albo 5-letnie szkoły zintegrowane (comprehensive schools), 4–5-letnie tzw. szkoły nowocz. (modern schools) albo 5-letnie szkoły wielokierunkowe (multilateral schools) lub też 2–5-letnie szkoły techniczne (technical schools); III stopień to różne szkoły i kursy dokształcające ( typu college) oraz wyższe uczelnie. Oprócz szkół państwowych, do których uczęszcza 90% dzieci i młodzieży objętych obowiązkiem szkolnym, funkcjonuje w Wielkiej Brytanii sieć szkół niepaństwowych I i II stopnia. Są to szkoły wyznaniowe, utrzymywane przez kościoły lub instytucje świeckie, oraz tzw. szkoły niezależne (independent schools), do których zalicza się większość szkół prywatnych (public schools). Public schools to przeważnie szkoły z internatem, kształcące dzieci i młodzież w wieku 11–19 lat; najbardziej renomowane wśród nich są: dla chłopców — Eton (najstarsza, zał. 1440–41), Winchester i Westminster, dla dziewcząt — Cheltenham i Roedean.

Bibliografia:

Bankowicz M., Tkaczyński J.W. 2003. Oblicza współczesnego państwa, Toruń.

Dziewięcka-Bokun L., Mielecki J. 1997. Wybrane problemy polityki społecznej, Wrocław.

Jasudowicz T. 1997. Administracja wobec praw człowieka, Toruń.

Podziękowania dla dziewczyn z roku.

Dodaj komentarz

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

WordPress.com Logo

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Twitter picture

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

Follow

Otrzymuj każdy nowy wpis na swoją skrzynkę e-mail.

%d bloggers like this: